Maatschappelijke dialoog slavernijverleden

Veel mensen weten nog weinig over het slavernijverleden. Eind 2023 kwam uit gesprekken met nazaten van tot slaaf gemaakten een duidelijk verzoek aan de Rijksoverheid naar voren: voer een breed maatschappelijk gesprek over het slavernijverleden en de doorwerking ervan in de hedendaagse samenleving. De Rijksoverheid zet hiervoor een zogenoemde ‘gespreksstarter’ in. Het doel is om kennis over het slavernijverleden te vergroten en bewustzijn te creëren over hoe dit verleden doorwerkt in de samenleving. In dit project werkt de Rijksoverheid samen met bureau Public Cinema, De Balie en artistiek vormgever Mathieu Wijdeven. De gespreksstarter is ontwikkeld in afstemming met nazaten van tot slaaf gemaakten.

Foto's in een diamantvorm van achtereenvolgens: Anton de Kom, Edgar Davids, Cornelis van Heukelom, Gloria Wekker, One-Tété Lohkay, Jan Pieterszoon Coen, Typhoon, Sylvana Simons, Willem-Alexander van Oranje Nassau en Marja Duin.

Wie zijn wij?
De gespreksstarter

Wat weet jij van de slavernij en de rol die Nederland hierin speelde? ‘Wie zijn wij?’ nodigt je uit om in gesprek te gaan over het slavernijverleden. De gespreksstarter is geïnspireerd op, en een levensgrote variant van het spel ‘Wie is het?’. ‘Wie zijn wij?’ bevat portretten van mensen die op een bepaalde manier een verbinding hebben met het slavernijverleden. Onder begeleiding van een gespreksleider bevragen deelnemers hun eigen perspectief en dat van anderen op de geportretteerde mensen.

Verdiepende gesprekken

Op 10 locaties organiseren we naast de gespreksstarter ook verdiepende programmering. Op deze plekken nodigen we één of meerdere gasten uit die een speciale kennis hebben over ons slavernijverleden en de doorwerking hiervan in het heden. De familiegeschiedenis en de dagelijkse praktijk van deze sprekers laat zien dat de uitwassen van de slavernij dichterbij zijn dan men doorgaans vermoedt. De sprekers nodigen het publiek uit om het verhaal van de slavernij niet enkel te zien als iets van ‘de ander’, maar houden de toeschouwers een spiegel voor om bij zichzelf te raden te gaan. Wat vertelt het verhaal van de slavenhandel ons over onze wereld? Hoe heeft het onze maatschappij beïnvloedt? Deze gesprekken voeren we op verschillende soorten locaties; op podia op festivals, klassen en bij culturele instellingen. Zo hebben we bijvoorbeeld een tent op het festival Zomerbries Almere (6 juli), waar host Otwien Vlieri in gesprek gaat met veelzijdig kunstenaar en verhalenverteller Onias Landveld aan de hand van twee spoken word performances.

Locaties

De gespreksstarter wordt ingezet op 25 locaties verspreid over het land, zoals festivals, markten en pleinen. Deze locaties voegen we toe aan onderstaande lijst. Wil je erbij aanwezig zijn? Bekijk dan wanneer we bij jou in de buurt zijn.

Kwaku Festival – Nelson Mandela Park in Amsterdam Zuidoost. Kwaku is een van origine Surinaams festival waar culturen samenkomen en diversiteit gevierd wordt. Cultuur, muziek, dans en eten staan centraal. ‘Wie zijn Wij?’ is te gast tijdens het tweede weekend.

Deventer (h)eerlijke hanzemarkt – de gespreksstarter ‘Wie zijn wij?’ staat vanaf 10:00 uur achter MIMIK Film, Theater & Café op het Grote Kerkhof, naast de streekmarkt. Om 16:00 uur is er in MIMIK gratis een verdiepend gesprek met aansluitend de film ‘Moeder Suriname’ (2023).  

Theaterfestival Boulevard – Theater, dans, muziek(theater) en kunstvormen die (net) niet in een hokje passen. Opmerkelijke werken uit heel Europa, waaronder ‘Wie zijn Wij?’. Je vindt ons net buiten het festivalhart in de winkelstraat.

Zomerparkfeest Venlo – Cultuurfestival. De gespreksstarter ‘Wie zijn wij?’ staat op het terrein.

Utrechtse Introductie Tijd (UIT). De UIT-week is dé introductieweek voor aankomende studenten in Utrecht. Tijdens de informatiemarkt gaat we het gesprek over ons slavernijverleden aan. Let op: Dit evenement is dan alleen toegankelijk voor deelnemers van de introductieweek.

Batavialand – Museum en scheepswerf over de historie van de VOC.

BredaPhoto toont verhalen die inspireren, ontroeren, confronteren en nieuwe vragen oproepen. Maar er is meer. Er worden namelijk ook educatieve programma’s ontwikkeld en er vinden bijzondere samenwerkingen plaats. Zo ook een samenwerking met ‘Wie zijn Wij?’.

Op deze locaties kon je 'Wie zijn wij?' al zien:

Blikopener Festival – Festival waar mensen, organisaties en kunstenaars staan die samen een eerlijkere wereld willen. Het festival vraagt aandacht voor wat er misgaat in de samenleving. De kunstprojecten laten zien wat we daar aan kunnen doen. Pilot-installatie ‘Wie zijn wij?’ met gespreksbegeleider Jacqueline Emanuels.

Oerol – Locatiekunstenfestival met voorstellingen, straattheater, muziek, beeldende kunst, storytelling, talks en verdieping. Pilot-installatie ‘Wie zijn wij?’ bij het Bostheater en een verdiepend gesprek met Mathieu Wijdeven.

Festival Poort Sociaal, het Tomatensoepfestival – Een initiatief van Stichting WoonMere en InteraktContour, twee woonzorgcomplexen. De gespreksstarter ‘Wie zijn wij?’ was een van de activiteiten op het festival.

ROC Tilburg – Studenten doen mee aan de gespreksstarter ‘Wie zijn wij?’ en voeren een verdiepend gesprek met kunstenaar, verhalenverteller en voormalig stadsdichter van Tilburg: Onias Landveld. In zijn werk komen de thema’s slavernij en discriminatie aan bod.

Zomerbries Festival – Gespreksstarter ‘Wie zijn wij?’ en verdiepend gesprek tussen Otwien Vlieri en Onias Landveld. Vlieri is van Surinaamse komaf. Tijdens zijn werk bij de politie heeft hij zich in de organisatie ingezet voor gesprekken over gelijkheid. Sinds zijn vertrek doet hij dat buiten de organisatie. Landveld doet twee spoken word performances.

Contact

Heb je een vraag? Wil je ‘Wie zijn wij?’ ook inzetten in jouw gemeente of op jouw festival?
Neem dan contact op met Sophie Heugen van Public Cinema via sophieheugen@public-cinema.com
Pers/media kan contact opnemen met Peter Kasbergen van Public Cinema via peter@public-cinema.com of 06-28508948.

Veelgestelde vragen

Sinds de excuses en de introductie van het programma is er in eerste instantie geïnvesteerd in het uitwerken van de opdrachten: beleidsintensiveringen, opzetten van een subsidieregeling voor maatschappelijke initiatieven en het oprichten van een herdenkingscomité. Daarbij heeft het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK) veel gesprekken gevoerd met nazaten. Inmiddels zijn er veelvuldig dialogen gevoerd met stakeholders en is het creëren van maatschappelijke betrokkenheid bij het slavernijverleden essentieel, om de steun voor en betrokkenheid van burgers bij het onderwerp te vergroten.

Deze opdracht wordt uitgevoerd door het Ministerie van BZK.
Het herdenkingscomité krijgt de belangrijke opdracht voor de structurele invulling om kennis en bewustwording over dit onderwerp te vergroten.

Nee, de kosten voor de brede dialoog komt niet ten laste van het fonds van 200 miljoen dat beschikbaar is gesteld door het kabinet. Het wordt bekostigd door het Ministerie van BZK

Het Ministerie van BZK coördineert deze brede maatschappelijke dialoog vanuit de Rijksoverheid. Dit doet het Ministerie in samenwerking met bureau Public Cinema en De Balie. Het Ministerie heeft de nadrukkelijke opdracht om samen met de nazaten en andere betrokkenen de acties uit te voeren. Een van de oproepen/wensen vanuit de gemeenschap is om de brede maatschappij te betrekken in het proces na de komma. Het Ministerie werkt samen met lokale partners uit de steden waar de gespreksstarter wordt ingezet. Zij worden van tevoren benaderd om mee te denken hoe de gespreksstarter het beste vorm kan krijgen in hun stad. Daarnaast is er in de ontwerpfase samengewerkt met verschillende nazaten.

Nee. Maar ook na het Herdenkingsjaar is het belangrijk dat de aandacht voor het slavernijverleden blijft bestaan. Deze gespreksstarter is hier een voorbeeld voor. Maar ook het herdenkingscomité krijgt hier een belangrijke rol in.

Als makers beseffen we goed dat de gesprekken die op gang komen naar aanleiding van het participeren in de gespreksstarter emoties opwekken. Het belangrijkste is dat de deelnemers zich veilig voelen zowel tijdens als na hun deelname aan de gespreksstarter.

Bij elk evenement zal er een moderator aanwezig zijn die de nodige kennis bezit over de onderwerpen en de gevoeligheden die ermee gepaard gaan. Deze moderator zorgt ervoor dat de gesprekken op een veilige en respectvolle manier worden gevoerd.

Deze informatie wordt meegenomen in de aanpak van het herdenkingscomité om tot een structurele aanpak te komen voor het vergroten van kennis en bewustwording over het onderwerp.

Het op gang brengen van deze dialogen vraagt om een laagdrempelige en luchtige sfeer waarin iedereen zich uitgenodigd voelt. Ten eerste willen we als makers de intuïtieve, defensieve houding van mensen die ongemak bij de excuses ervaren wegnemen. Ten tweede willen we de invloed van verschillende kennisniveaus verkleinen. Zo creëren we ruimte voor oordeelloosheid en een open dialoog.

Ons concept fungeert als een onconventionele gespreksstarter, die deelnemers in staat stelt om overal in Nederland op oordeelvrije en gelijkwaardige wijze te discussiëren over saamhorigheid, rechtvaardigheid en de erkenning van het slavernijverleden. Het creëert een veilig en vernieuwend kader. Daarbinnen verplaatsen de makers de interactie doelbewust van de (voor velen bedreigende) persoonlijke sfeer naar een creatieve verkenning van de nationale identiteit en trots die ons allen verbindt. Via een dialoog binnen de context van de gesprekstarter nodigen de makers deelnemers uit om kennis te nemen van essentiële (historische) informatie en om zich daartoe te verhouden. Door de omvang en opzet van de installatie fungeert het spel als eyecatcher en magneet voor passanten.

Bij het selecteren van de verschillende geportretteerden hebben de makers gelet op een aantal essentiële kenmerken:

– Dat er een redelijke man-vrouw verhouding is.

– Zowel geportretteerden uit het verleden als het heden hebben een link naar ons collectieve slavernijverleden.

– Er is een geografische verdeling met betrekking tot de afkomst van de geportretteerden. Op deze manier zorgen we ervoor dat er zowel mensen uit Europees-Nederland, Suriname en het Caribisch deel van het Koninkrijk worden vertegenwoordigd.

De eerdere dialoogsessies waren gericht op de inhoud van de uitwerking na de excuses. Deze gesprekken voerde het Ministerie met nazaten en direct betrokkenen. De huidige gesprekken worden met de gehele maatschappij gevoerd, en zien veel meer toe op kennis en bewustwording.

Het op gang brengen van deze dialogen vraagt om een laagdrempelige en luchtige sfeer waarin iedereen zich uitgenodigd voelt. Ten eerste willen de makers de intuïtieve, defensieve houding van mensen die ongemak bij de excuses ervaren wegnemen. Ten tweede willen de makers de invloed van verschillende kennisniveaus verkleinen. Zo wordt ruimte gecreëerd voor oordeelloosheid en een open dialoog.

De geselecteerde locaties zijn bewust gekozen, omdat de makers zoveel mogelijk mensen willen bereiken. Daarom is gekozen voor drukbezochte evenementen/locaties. De makers houden er wel rekening mee dat de locaties passend zijn voor dit onderwerp, juist omdat het zoveel gevoeligheden bevat.

‘Wie zijn wij?’ wordt in opdracht van de Rijksoverheid uitgevoerd door Public Cinema en De Balie, en is ontworpen door Mathieu Wijdeven.

Met dank aan Theater Rotterdam.

Rijksoverheid.nl 
Debalie.nl
Public-cinema.com
Mathieu Wijdeven | Theater Rotterdam

Public Cinema is verantwoordelijk voor de verwerking van persoonsgegevens zoals weergegeven in de privacyverklaring.

Anton de Kom

Anton de Kom

Anton de Kom (1898-1945) was een Surinaamse schrijver en verzetsstrijder. Hij schreef het boek “Wij slaven van Suriname”. Daarin beschrijft hij hoe de Surinaamse bevolking werd onderdrukt door de Nederlandse koloniale machthebbers. De Kom vocht voor een vrij Suriname en voor betere levensomstandigheden. Maar hij werd gevangengenomen, ondanks dat de bevolking hiertegen protesteerde. Deze protesten werden met geweld gestopt. Daarbij vielen twee doden. De Kom werd daarna verbannen naar Nederland. Daar zat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog in het verzet tegen de Duitse bezetters. Uiteindelijk werd hij gearresteerd en overleed hij in een concentratiekamp.

Edgar Davids | Foto: Mikolaj Barbanell

Edgar Davids

Edgar Davids (1973) is een voormalig professioneel voetballer. Hij speelde bij grote clubs zoals Ajax, AC Milan, FC Barcelona, Juventus en Tottenham Hotspur. Tijdens zijn loopbaan speelde Davids 73 wedstrijden voor het Nederlands elftal. Hij stond bekend om zijn doorzettingsvermogen en slimheid op het veld. Na zijn carrière als speler bleef hij betrokken bij voetbal als coach en mentor voor jongere spelers. Daarnaast sloot hij zich aan bij het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden dat in opdracht van het kabinet adviseerde over hoe we om moeten gaan met het slavernijverleden.    

Cornelis van Heukelom

Cornelis van Heukelom

Cornelis van Heukelom (1822-1880) was lid van de Tweede Kamer en woordvoerder Koloniën. Hij stemde voor de afschaffing van de slavernij en de financiële compensatie voor plantage-eigenaren. Nederlandse plantage-eigenaren ontvingen hierdoor tot wel 300 gulden per tot slaaf gemaakte persoon. Dit leverde sommigen, zoals zijn broer Frans van Heukelom, grote bedragen op. Frans was voorzitter van de Kamer van Koophandel. Hij gebruikte het geld om nieuwe bedrijven te starten. Een van deze bedrijven groeide uit tot de Nederlandse Spoorwegen (NS). 

Gloria Wekker | Foto: Jean van Lingen

Gloria Wekker

Gloria Wekker (1950) is sociaal en cultureel antropoloog. Ze is gespecialiseerd in gender, seksualiteit, racisme en postkolonialisme. Ze doet onderzoek naar de invloed van 400 jaar kolonialisme op de Nederlandse samenleving. In haar boek ‘Witte onschuld’ onderzoekt ze hoe onze slavernijgeschiedenis nog steeds invloed heeft en hoe witte Nederlanders zichzelf en anderen zien.

One-Tété Lohkay | Foto: Angie Soeffker

One-Tété Lohkay

One-Tété Lohkay (19e eeuw) werd in slavernij geboren op een Nederlandse plantage op het eiland Sint Maarten. Lohkay wilde niet als slaaf leven en probeerde vaak te ontsnappen. Elke keer werd ze gepakt en zwaar gestraft. Op een dag sneed de eigenaar van de plantage zelf één van haar borsten af. Hierdoor kreeg ze de naam One-Tété Lohkay, wat “Lohkay met één borst” betekent. Ondanks deze straf gaf ze niet op. Ze bleef strijden voor haar vrijheid.

Jan Pieterszoon Coen | Foto: Rijksstudio

Jan Pieterszoon Coen

Jan Pieterszoon Coen (1587-1629) was een belangrijke handelaar van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). De VOC was een Nederlands organisatie die in de 17e en 18e eeuw handel dreef met Azië. Coen stond bekend om zijn strenge aanpak tegen de lokale bevolking en andere handelaren. De VOC werd hierdoor machtiger en rijker, maar het zorgde ook voor veel leed. Mensen werden onderdrukt, gevangengenomen, tot slaaf gemaakt en gedood. Denk bijvoorbeeld aan het bloedbad van Banda. Daar kwamen duizenden inwoners om.

Typhoon | Foto: Marie Broeckman

Typhoon

Typhoon (1984) is de artiestennaam van rapper en zanger Glenn de Randamie. Hij ontdekte dat de familie van zijn moeder tot slaaf was gemaakt, terwijl de familie van zijn vader juist slavenhouders waren. Typhoon spreekt in zijn werk over het slavernijverleden van zijn Surinaamse voorouders, en hoe dit de samenleving nog steeds beïnvloedt. Hij vindt het belangrijk dat mensen elkaar proberen te begrijpen, en hij gebruikt zijn bekendheid om belangrijke sociale problemen te bespreken.

Sylvana Simons

Sylvana Simons

Sylvana Simons (1971) is een voormalig televisiepresentatrice. Ze richtte in 2016 de politieke partij Artikel1 (later BIJ1) op. In 2021 werd ze de eerste zwarte fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Simons strijdt voor gelijkheid en inclusiviteit, en tegen racisme. Ze zet zich in voor een wereld waarin iedereen gelijke kansen krijgt, ongeacht achtergrond of huidskleur. In 2023 ontving ze de Black Achievement Oeuvre Award, een oeuvreprijs voor haar politieke werk.

Willem-Alexander van Oranje-Nassau | Foto: Anton Corbijn

Willem-Alexander van Oranje Nassau

Willem-Alexander van Oranje-Nassau (1967) werd op 30 april 2013 koning van Nederland. Op 1 juli 2023 bood hij excuses aan voor het Nederlands slavernijverleden. Hij vroeg ook om vergiffenis, omdat zijn voorouders destijds niet hebben ingegrepen. Het Huis van Oranje-Nassau had aandelen in plantages in de Nederlandse koloniën en speelde een rol in de politiek van roof, slavernij en dwangarbeid tijdens de ‘Gouden Eeuw’. Koning Willem-Alexander laat onderzoek doen naar de precieze rol van het Huis van Oranje-Nassau in de koloniale geschiedenis. Ook is er een onderzoek gestart naar kunstvoorwerpen met een koloniale herkomst die tot de Koninklijke Verzamelingen behoren.

Maartje Duin | Foto: Frank Ruiter

Maartje Duin

Maartje Duin (1975) is radio- en podcastmaker. In haar podcast ‘De plantage van onze voorouders’ onderzoekt ze het slavernijverleden van haar familie. Ze ontdekt dat haar voorouders mede-eigenaar waren van suikerplantage Tout Lui Faut in Suriname. Duin zoekt contact met de nazaten van de tot slaafgemaakten: de familie Bouva. Ze ontmoet Peggy Bouva en samen vertellen ze het verhaal van de plantage.